OSJEČKA PETORKA   -   PRVI  ESPERANTISTI  U  HRVATSKOJ  -  1889. g.

OSIJEKA KVINOPO - LA  UNUAJ 
ESPERANTISTOJ  EN  KROATIO  -  1889

Klobučar Davor, Osijek:  "Osječka petorka iz 1889. godine - prvi esperantisti u Hrvatskoj"
(Predavanje na Filozofskom fakultetu u Zagrebu, studeni 2008,
na znanstvenom skupu "Esperanto i hrvatski kulturni identitet"
povodom 100. obljetnice organiziranog esperantskog pokreta u Hrvatskoj)

Klobučar Davor, Osijek:  "Osijeka Kvinopo el 1889 - la unuaj esperantistoj en Kroatio"
(Prelego en Filozofia fakultato en Zagreb, novembro 2008,
en la scienca simpozio "Esperanto kaj kroata kultura identeco"
okaze de la 100-jariĝo de la organizita esperanta movado en Kroatio)


Ostali (manje bitni) detalji o Osječkoj Petorki, ne spomenuti u glavnom tekstu (samo esperanto)
Aliaj malpli gravaj detaloj pri la Osijeka Kvinopo, ne menciitaj en la ĉefa artikolo

F O T O   G A L E R I J A  O  P E T O R K I
F O T O J   P R I   L A   K V I N O P O


OSJEČKA PETORKA IZ 1889 - PRVI ESPERANTISTI U HRVATSKOJ

Davor Klobučar, Osijek               

        U ovom se tekstu govori o prvim osobama koje su se bavile međunarodnim jezikom esperanto na teritoriju današnje Hrvatske, tj. o prvim esperantistima u našoj zemlji. Oni su se oglasili 1889, i tada su svi živjeli u gradu Osijeku. Ipak, još i danas malobrojni hrvatski esperantisti znaju da se esperanto u Osijeku pojavio ranije nego li u Zagrebu i Rijeci. I to oko 20 godina ranije! Nije riječ o esperantskim organizacijama, niti o javnoj esperantskoj djelatnosti, nego o pojedincima koji su učili ovaj jezik. Oni su bili prvi ne samo u Hrvatskoj, nego i u bivšoj Jugoslaviji, pa čak i u jugoistočnoj Europi!

*    *    *

        Hrvatska je tada bila dio Austro-Ugarske, zemlje u kojoj su živjeli brojni narodi. Samo dva naroda bila su vladajuća: Austrijanci i Mađari. Zemljom je, doduše, vladao austrijski car, ali bila je podijeljena na dva dijela: austrijski i mađarski. Hrvatska je imala određenu autonomiju, a pripadala je pretežno mađarskom dijelu. Osijek, grad u sjeveroistočnoj Hrvatskoj na rijeci Dravi, bio je moderan i važan industrijski grad, gotovo jednako velik kao i hrvatski glavni grad Zagreb. Mnogi su se ljudi iz drugih krajeva i naroda doseljavali u Osijek, ali većina je bila hrvatska. Iako je njemački element sa svojim jezikom i kulturom bio najistaknutiji, hrvatski je element sve više dolazio do izražaja.

*    *    *

        Esperanto je umjetno stvoren međunarodni jezik. Autor je Lazar Ludvig Zamenhof (1859-1917), židovski liječnik okulist, rođen u Bjalistoku. Esperanto se pojavio u Varšavi, gdje je Zamenhof objavio 1887. udžbenik tog jezika na ruskom, tzv. Prvu knjigu. Obadva grada (Bjalistok i Varšava) su danas u Poljskoj, ali tada su bila u sastavu Rusije. Nakon nekoliko mjeseci, knjiga je objavljena i na nekoliko drugih važnijih europskih jezika. Između 1887. i 1889, u tom početnom razdoblju esperanta, objavljivani su samo novi udžbenici i svega par književnih tekstova. Esperantisti su uglavnom komunicirali pismima, najčešće sa Zamenhofom, jer se mnogi nisu ni poznavali međusobno. Stoga je za učvršćenje esperantskog pokreta iznimno važan bio mjesečni časopis "La Esperantisto", koji se pojavio u rujnu 1889.

*    *    *

        Isto tako važan, naročito za moje istraživanje, bio je svjetski adresar esperantista (punim imenom "Adresar osoba koje su naučile jezik "Esperanto"). Adresar se pojavio početkom 1890, ali adrese su skupljane između 1887. i 1889. U njemu Zamenhof nabraja abecednim redoslijedom 1.000 imena s adresama. Ne zna se koliko je primjeraka objavljeno, tko ih je dobio i u kolikoj su mjeri te osobe uistinu naučile esperanto. Ipak, bio je to veoma koristan potez, jer konačno su esperantisti dobili mogućnost uspostavljati međusobne kontakte neposredno. Bilo je tu 919 imena s područja Rusije (zemlje gdje je jezik i nastao!), a samo 81 iz ostalih zemalja. Među ovima je bilo čak 5 osoba iz Osijeka! Promislite ove brojke: od 81 ljudi iz ostatka svijeta, 5 je bilo iz Osijeka!

*    *    *

        Ovu grupu nazivam Osječka petorka ("Osijeka kvinopo"). Njihovo postojanje spomenuo je još Poljak Adam Zakrzewski u svojoj knjizi "Povijest esperanta 1887-1912), ali nitko nije obratio pažnju na taj podatak. Tek 1979, čitajući tadašnje novo izdanje te knjige, taj je podatak zapazio srbijanski esperantist Boriša Miličević. On je nabavio fotokopije svih Zamenhofovih adresara iz Međunarodnog esperantskog muzeja u Beču, temeljito ih pročitao i našao ovu petorku! Već i taj jednostavan posao bio je fizički velik - radi se, naime, o 29 adresara s 21.916 imena (minus 3 adresara, koje muzej tada nije imao). Na to je reagirao osječki profesor Antun Šimunić, istraživši tu stvar u samom Osijeku. Svoje rezultate je objavio u dvama knjigama o povijesti esperanta u Osijeku ("Obstine Antaŭen", 1983. i "Novaj Perspektivoj", 1984). On je otkrio samo najosnovnije činjenice, premda ne o svih 5 osoba, i ne bez pogrešaka. Knjiga "Obstine Antaŭen" ostala je poznata samo Osječanima, a za "Novaj Perspektivoj" nije u 2008. znao gotovo nitko od esperantista!

        Zahvaljujući knjizi "Biografski leksikon hrvatskih esperantista" saznao sam za knjigu "Novaj perspektivoj". A opet, zahvaljujući toj knjizi i dvama slučajnim događajima pronašao sam nove tragove Petorke u godini 2007. Shvatio sam da je priča o Petorki značajna, kao i da je potrebno hitno je istražiti, budući da bi uskoro mogli nestati posljednji tragovi i svjedoci. A istraživati bi najbolje mogao netko tko živi u Osijeku. Od tada već gotovo dvije godine strastveno istražujem njihove biografije, proučavajući svaki trag u Osijeku, te dopisujući se s arhivima, ustanovama i pojedincima u Hrvatskoj, Sloveniji, Austriji, Italiji, Njemačkoj, Bosni, Rumunjskoj itd. Pronašao sam mnoge nove činjenice, ali ostalo ih je još za daljnje istraživanje.

*    *    *

Koje su zapravo osobe u toj Petorki?  Pet žena! Točnije, pet mladih djevojaka: sestre Hradil (Ana, Augusta i Ema), Pilepić Marija i Hergović Natalija, koje su u 1889. godini imale, redom, sljedeću starost: 24, 21, 18, 18 i 18. One su stanovale u osječkom Donjem gradu, na razmaku od najviše 200 metara. Sigurno su djelovale u dogovoru i učile iz jednog jedinog primjerka udžbenika, po svoj prilici na njemačkom jeziku. Mora da su se prijavile Zamenhofu tako što su poslale kupone koji su tiskani u sastavu Prve knjige. Ne znamo točno da li su učile esperanto 1888. ili 1889. Najvjerojatnije su pokušale zainteresirati i još poneku prijateljicu, ali bez uspjeha. Nakon 7 godina pojavio se i "šesti čovjek" u Osijeku, poručnik Mosche Egon. A nakon njega se u Hrvatskoj ništa esperantsko nije dogodilo sve do perioda 1906-1908, koliko nam je danas poznato.

*    *    *

Godine 2007 sam objavio o Petorki zanimljivu knjižicu "Osijek 1889 - Prvi esperantisti u Hrvatskoj". Može se naručiti kod Grafokom d.o.o. Đurđevac. Nakon nje su uslijedila nova i velika otkrića, pa u 2009. planiram izdati novu i veću knjigu, s mnogo više detalja, koja će se vjerojatno zvati "Pet latica iz Osijeka". A sada da predstavimo Petorku!

*

Karl Hradil, službenik parobrodarskog poduzeća (rođen u mjestu Znojmo u Češkoj) došao je u Osijek, oženio se u njemu 1864. s Marijom Fiedler i imali su 5 kćeri. U djetinjstvu su umrle dvije kćeri i supruga. On se ponovno oženio, sestrom svoje pokojne žene, koja se zvala Berta, dobio sina Karla (Dragutina) i uskoro je i sam umro. Nakon nekoliko godina umrla je i Berta, pa su ostale samo tri sirote kćeri (iz Zamenhofovog adresara) i polubrat. Njega spominjem zato, jer sam 2007. razgovarao s njegovom još živućom kćerkom Majom Zorenić iz Zagreba, koja se sjetila riječi svojeg oca, da su se njegove sestre na neki način bavile esperantom.

*

Ana (rođena 1965.) udala se 1890. u Osijeku za Viktora Krvarića, državnog službenika, koji je službovao u Bosni, a poslije njegovog umirovljenja su se vratili u Osijek, oko 1921. Viktor je umro u Osijeku 1927, a Ana 1948. Njihov jedini potomak je bio sin Kamilo, koji je zbog političke aktivnosti u NDH morao emigrirati u Argentinu, gdje je umro sa svojom suprugom Emilijom Munk, bez potomstva.

*

Augusta (rođena 1868) udala se 1903. u Mohacsu (Mađarska) za Osječanina Antuna Diericha, koji je bio kapetan na parobrodu, a kasnije privatni činovnik. Oni su se također vratili u Osijek, gdje je Antun umro 1937, a Augusta 1947. Njihov jedini potomak, sin Aleksandar, poginuo je u Drugom svjetskom ratu, u borbi u Bosni. On nije imao suprugu, niti djecu. Augustin grob u Osijeku (i navodno istovremeno i Anin) postojao je do najkasnije 1975.

*

Ema, najmlađa, rođena 1871, udala se u osijeku 1891. za Teodora Popovića, državnog činovnika i vjerojatno kolegu Viktora Krvarića. Teodor je službovao u Bosni i bio je sin pravoslavnog svećenika, ali piše u knjizi vjenčanja da je bio katolik. Gospođa Zorenić nije čula da je Ema uopće i postojala, iako je, još kao mala djevojčica, poznavala Anu i Augustu.

*

O Nataliji Hergović je Šimunić mnogo napisao, ali sve je pogrešno (uključujući i godinu rođenja i navodno židovsko podrijetlo). Naime, on je nekritički prihvatio tvrdnje jednog jedinog svjedoka, Osječanina Ivana Hergovića (obadvojica više nisu živi). Provjeravao sam svuda, ali niti jedan jedini navod o Nataliji nisam mogao potvrditi! Osim toga, postajalo mi je sve jasnije da Ivan Hergović nije mogao biti Natalijin rođak. Na koncu su mi njegovi rođaci objasnili da je on volio pretjerivati i izmišljati činjenice. Dakle, vratio sam se na sam početak! Ali kasnije sam pronašao godišnja izvješća osječkih škola iz 1880-tih godina, i shvatio odatle da je Natalija morala biti rođena 1871, a da je došla u Osijek 1881. Obitelj se ne spominje u drugim dokumentima nakon 1890, dakle je napustila grad. Kamo? Tko je bio otac? Je li ona poslije imala muža i djecu? Istraživao sam do iznemoglosti, čak sam u lokalnim novinama iz tog vremena pokušao slučajno pronaći tu obitelj, ali uzalud. Intuicija mi govori da je i njezin otac radio za parobrodarsku kompaniju. Ali zagonetka ostaje.

Pilepić Eduard (1833, Praputnjak -1898, Osijek) bio je parobrodarski kapetan na Dunavu. On se oženio 1869. u gradu Braila (Rumunjska) za Tereziju Frollo (rođena 1849. u Veneciji). Kćerka Marija Pilepić rodila se 1871. u selu Tahitotfalu u Mađarskoj. Poslije je dobila dva brata: Karlo i Hinko. Dio djetinjstva oni su proveli u Rumunjskoj, u više gradova (Turnu Severin i vjerojatno Bukurešt). Godine 1882. obitelj se doselila u Osijek. Malo poslije Eduardove smrti (1898)  obitelj se razišla. Karlo je imao ženu, kćerku i tvornicu u Njemačkoj, Hinko je dospio u Sarajevo 1905, kao bankovni službenik i kasnije direktor. Terezija i Marija živjele su neko vrijeme u gradu Trento (Italija). Marija se nikad nije udala. Živjele je jedno vrijeme s bratom Hinkom u Sarajevu, a kasnije s Karlom u Beogradu, Zagrebu (od 1948.) i konačno u Opatiji, gdje je i umrla 1962. Karlo je umro u Rijeci 1971. Njegov jedini unuk u Njemačkoj dao mi je jedinu preostalu sliku Marije! Tri Hinkova potomka i danas žive u Sarajevu, a jedan u Velikoj Gorici kod Zagreba. Dvije kćeri se dobro sjećaju Marije. Nažalost, za vrijeme rata u Sarajevu 1992, pogođen srpskom zapaljivom granatom, izgorio je stan treće kćeri, zajedno sa svim postojećim dokumentima i fotografijama u vezi Marije, pa čak i crteži (navodno lijepi) koje je sama Marija crtala!

*    *    *

Imam veoma prihvatljivu teoriju da je Marija Pilepić bila vođa Petorke, tj. da je upravo ona bila prvi esperantist u Hrvatskoj! Slijedi objašnjenje. U adresaru iz 1889. pojavilo se jedno jedino ime iz Rumunjske: Marta (Marietta) Frollo iz Bukurešta. Njezin otac je bio Frollo Gian Luigi, talijanski lingvist rođen 1832. u Veneciji, koji je živio i umro u Rumunjskoj. On je imao kontakte s europskim lingvistima, npr. s Hugom Schuhardtom, koji se zanimao i za umjetni jezik Volapük. A taj Frollo je morao biti rođak, vjerojatno čak i brat Frollo Terezije, majke naše Marije Pilepić. Kako drugačije objasniti da su dvije osobe s tako rijetkim prezimenom u tim krajevima (Gian Luigi kaj Teresia), rođene obadvije u Veneciji, živjele istovremeno 1869. u Braili i poslije imale svaka po jednu kćerku zvanu Marija? I da su obje djevojke bile u svojim zemljama esperantski pioniri iz prvog Zamenhofovog adresara!

Rumunjska Marija (Marta) je čak napisala mali esperantski rječnik za Rumunje (objavio Zamenhof 1889, po svoj prilici u formi velikog savijenog lista), ali rumunjski esperantisti ne znaju o njoj gotovo ništa. Međutim, gotovo sasvim sigurno jest da je upravo ona zainteresirala za esperanto svoju hrvatsku rođakinju. A ne obratno! Naša je pak Marija kasnije djelovala među svojim vršnjakinjama (Natalija Hergović i Ema Hradil). A zatim je Ema privukla i svoje dvije starije sestre. Da biste dobili esperantski udžbenik uz ono vrijeme, čak da biste uopće i znali da on postoji, trebale su jako dobre veze s obrazovanim krugovima u inozemstvu. To je Marija Pilepić imala, a sestre Hradil sigurno ne. One su bile siročad iz jednostavne lokalne obitelji, koja je imala puno vlastitih briga i nevolja (bolesti, smrti, siromaštvo itd).

Dakle, Marija Pilepić je bila prvi hrvatski esperantist! Smijemo reći "hrvatski", jer je otac bio Hrvat, a i ona sama se takvom izjasnila u jednom dokumentu iz studenog 1944. (kad je prijavila kod policije svoje boravište u Beogradu). Ona je bila "motor" Petorke. A kad je "šesti čovjek" Mosche Egon služio u Osijeku kao poručnik (1894-1898), jedina je ona iz Petorke još živjela tamo. I oboje su živjeli u Donjem gradu.  Veoma je jaka pretpostavka da je upravo Marija zainteresirala Egona za Esperanto! Osim ovoga, jedna Marijina nećakinja se i danas sjeća da je Marija zainteresirala za učenje esperanta svojeg jezično nadarenog brata (Hinka) pred kraj njegovog života. Inače, o Egonu istražujem i dalje. Za sada mogu objaviti da je rođen 1873. u Ljubljani, kao sin poznatog odvjetnika Mosche Alfonsa, već 1874. je umrla njegova majka Ana Grumnik (Grundner), on je kasnije dobio polubrata Ericha i polusestru Veru. Godine 1898. je napustio vojsku, emigrirao u Južnoafričku republiku, sudjelovao kao dragovoljac u Burskom ratu protiv Engleza i 1900. se vratio u Austriju. Govorio je nekoliko jezika, uključujući i slovenski. Ipak se čini da nije bio Slovenac, nego Austrijanac. A u Osijeku je živio svega 4 godine...

*    *    *

Znajući kamo je život odveo Osječanke, pokušao sam ustanoviti njihov eventualni utjecaj na kasnije esperantiste u širem području, a zatim indirektno i na one iz 1908! Postoji nekoliko njih u kasnijim Zamenhofovim adresarima (premda ne na tlu Hrvatske). Ali unatoč izvjesnim nadama, čini se sve više da se to nije dogodilo. Ako se prisjetimo velike esperantske krize poslije 1894. u samom centru pokreta (tada u Rusiji i Srednjoj Europi), nije čudno što se na rubovima tog pokreta (Hrvatska i jugoistočna Europa) sasvim povukao prvi val oduševljenja iz 1889. Ipak, pripovijest o osječkim djevojkama ostat će uvijek zanimljiva i simpatična, a osječki esperantisti će biti na nju ponosni!

*    *    *

Sada treba napraviti sažetak mojih saznanja o Petorki. Tri sestre Hradil su rođene u Osijeku (u četvrti Tvrđa, a poslije su se preselile u Donji grad). Marija se rodila u mađarskom selu pokraj Dunava. Natalija se rodila u nepoznatom mjestu, ali svakako ne u Osijeku. Između 1881 i 1890 svih pet djevojaka je živjelo u Osijeku. Do 1895.  su sve napustile grad, osim Marije, koja je to napravila poslije 1898, a najkasnije do 1905. Zatim je prošlo oko dva desetljeća dok se nisu dvije članice Petorke vratile u Osijek: Ana i Augusta s muževima. Nakon svog povratka živjele su još dva desetljeća i umrle su i sahranjene u Osijeku. Razgovarao sam s osobama koje su osobno poznavale Anu (1 osoba), Augustu (2 osobe) i Mariju (3)! Fotografije sam našao samo od Ane, Auguste, Marije i možda Eme. Kuće u kojima su rođene nisu mi poznate. Kuću iz 1889. sam pronašao samo od Marije Pilepić (danas Crkvena 17 u Osijeku). Kuća u kojoj je Ana umrla je poznata (Zadarska 5 u Osijeku), ali je ona porušena  2008. Augusta je umrla u Osijeku, Sunčana 3, a ta kuća (tj. jedan stan u njoj) još postoji u 2008. Poznata je i kuća u kojoj je umrla Marija Pilepić: to je još postojeća Vila Marijana u Opatiji. Grob Auguste (i navodno isti od Ane) je poznat, ali od 1975. više ne postoji (groblje Svete Ane u Osijeku). Veoma je važno istaknuti da grob Marije Pilepić i danas postoji u Opatiji. Budući da od 1987. nitko nije plaćao za njegovo održavanje, postojala je opasnost da on nestane. Ali Esperantsko društvo Rijeka je uspjelo postići da Marija, kao prvi esperantist u Hrvatskoj, uđe u listu istaknutih lokalnih osoba, za čiji grob jamči grad Opatija. Dakle, imamo novi esperantski objekt u Hrvatskoj, a Riječani mogu biti ponosni da je to peti takav objekt u njihovom kraju.

*    *    *

Postoje li mogućnosti da se sazna nešto više o Petorki? Teoretski, sve je moguće. Ali moje iskustvo u ovom poslu me je naučilo da čista sreća neće pomoći. Treba točno znati  koji trag slijediti. Stoga ovdje navodim neke tragove za eventualno kasnije istraživanje. Ema Hradil je veoma vjerojatno neko vrijeme poslije 1891. živjela u Jajcu (Bosna). Danas su tamošnje crkvene knjige u franjevačkom samostanu, a zbog njegove obnove nisu na raspolaganju sljedećih nekoliko godina. Ako je Ema živjela tamo dulje vrijeme, moguće je naći matice rođenja i smrti u njezinoj obitelji. O Nataliji Hergović pretpostavljam da je njezin otac radio za veliku austrijsku državnu parobrodarsku kompaniju DDSG, ali njen arhiv je velikim dijelom izgubljen. Ipak će možda nekada netko sakupiti dio materijala, srediti ga i staviti javnosti na raspolaganje. Zanimljiv mi je izvjesni Hergović Michael, koji je bio časnik i čije ime postoji u austrijskim vojnim listama ("Militär-Schematismus") za  1860-e godine, u 6. Graničarskoj pukovniji sa sjedištem u Bjelovaru, ali u kasnijim godinama više ne. Možda je napustio vojsku i našao drugi posao u Osijeku? Je li on uopće osoba koja se traži? U vezi sestara Hradil, svi eventualno sačuvani dokumenti koje nisam vidio nalaze se kod profesorice Ljerke Perči, koja živi u Varaždinu  i Osijeku, i bavi se različitim povijesnim istraživanjima. Kad ih ona učini javno dostupnima, ili nađe vremena da ih i sama istraži, moguće je da ćemo saznati više o Ani i Augusti, a naročito o Emi! Što se tiče ranijeg (pred-osječkog) života Marije Pilepić i njezine obitelji, valjalo bi pogledati državne arhive u Turnu Severinu i  Bukureštu, naročito glede osnovnih škola koje je vodila katolička crkva. A treba istražiti i obitelj bukureštanskog profesora Gian Luigija Frolla. Možda neki arhiv u talijanskom gradu Trentu ima podatke o boravku Marije tamo. A ako netko pronađe kakve unuke od Eme ili Natalije, možda će pronaći i fotografije, pisma ili dnevnike koji će baciti dodatno svjetlo na čitavu Petroku! I na koncu, poslije nekoliko desetljeća će se možda na Internetu moći pronaći mnogo toga što je danas nepoznato i skriveno. Puno sreće budućim istraživačima! 

*    *    *    *    *    *

REZIME - REZIME - REZIME

OSJEČKA PETORKA IZ 1889 - PRVI ESPERANTISTI U HRVATSKOJ

U ovom tekstu se radi o prvim esperantistima u Hrvatskoj, koji su se oglasili 1889. u gradu Osijeku, gotovo 2 desetljeća prije organiziranog esperantskog  pokreta i ostalih pojedinaca. Oni su bili prvi ne samo u Hrvatskoj, nego i u bivšoj Jugoslaviji, pa čak i u jugoistočnoj Europi. Hrvatska je tada bila dio Austro-Ugarske, a Osijek moderan i  važan industrijski grad. Međunarodni jezik esperanto pojavio se 1887. u Rusiji, a njegov pokret je 1889. bio još malen i slabo poznat. Autor jezika L.L.Zamenhof objavio je 1890. imena i adrese prvih 1.000 esperantista na svijetu, među kojima je tek 81 bilo izvan Rusije. Od tih 81 bilo je čak 5 djevojaka iz grada Osijeka ("Osječka petorka"). Tek 1979. je uočena ta zanimljivost, pa je osječki esperantist Antun Šimunić pronašao i objavio nekoliko najosnovnijih podataka o tim djevojkama. Ovdje su predstavljene njihove biografije, koje je najvećim dijelom istražio Davor Klobučar.  Spomenute esperantistice su: sestre Hradil (Ana, Augusta i Ema), Pilepić Marija i Hergović Natalija, čija je starost u 1889. iznosila redom: 24, 21, 18, 18 i  18 godina. One su živjele u osječkom Donjem gradu, na udaljenosti od najviše 200 m i sigurno su djelovale u dogovoru. Postoji šansa da će zahvaljujući ovim činjenicama u Osijeku uskoro biti proglašena Esperantska ulica, i to u neposrednoj blizini njihovih tadašnjih boravišta. Veoma je prihvatljiva pretpostavka da je Marija Pilepić bila prvi hrvatski esperantist, jer je njezina rođaka Marta Frollo (vjerojatno sestrična) bila iste godine prvi i jedini esperantist u Rumunjskoj, a Martin otac je bio istaknuti europski lingvist. Životne sudbine Ane, Auguste i naročito Marije sada su dobro poznate. Sudbina Eme poslije udaje nije poznata, a o Nataliji znamo sasvim malo. Klobučar ističe da su sasvim netočni podaci koje je o Nataliji pronašao i u 1984. objavio osječki esperantist Antun Šimunić. Njih treba u potpunosti odbaciti. Ovaj članak spominje za svaku članicu Petorke eventualno pronađena mjesta rođenja, fotografije, kuće i grobove. Grob Marije Pilepić je Klobučar pronašao 2007. u Opatiji. Esperantsko društvo u Rijeci je postiglo da Marija Pilepić uđe u spisak istaknutih lokalnih osoba, čiji grobovi su pod zaštitom grada Opatije. Članak na koncu spominje i tragove koje bi vrijedilo slijediti u mogućim budućim istraživanjima Petorke.  


 

OSIJEKA KVINOPO EL 1889 - LA UNUAJ ESPERANTISTOJ EN KROATIO

(Davor Klobučar, Osijek)               

        En tiu ĉi teksto temas pri la unuaj homoj, kiuj okupiĝis pri Esperanto en la teritorio de la hodiaŭa Kroatio. Do, pri la unuaj esperantistoj en nia lando. Ili anonciĝis en 1889, kaj tiam ili vivis ĉiuj en la urbo Osijek. Tamen, eĉ hodiaŭ malmultaj kroataj esperantistoj scias, ke Esperanto aperis en Osijek pli frue ol en Zagreb kaj Rijeka. Eĉ 20 jarojn pli frue! Ne temas pri esperantaj organizaĵoj aŭ publika esperanta agado, sed ekzistis unuopuloj, kiuj lernis la lingvon. Ili estis la unuaj ne nur en Kroatio, sed ankaŭ en la eksa Jugoslavio, kaj eĉ en la sudorienta Eŭropo!

*    *    *

        Kroatio estis tiam parto de Aŭstro-Hungario, lando en kiu vivis multnombraj popoloj. Nur du inter ili estis regantaj: aŭstroj kaj hungaroj. La ŝtato, kvankam regata de aŭstria imperiestro, estis interne dividita al du partoj (la aŭstria kaj la hungara). Kroatio havis certan aŭtonomion kaj apartenis ĉefe al la hungara parto. Osijek, la urbo en nordorienta Kroatio sur la rivero Drava, estis tiam moderna kaj grava industria urbo, preskaŭ same granda kiel la kroata ĉefurbo Zagreb. Multaj homoj el aliaj regionoj kaj popoloj migris al Osijek, sed la plimulto estis kroata. Kvankam la germana lingvo kaj kulturo estis pli elstara, la kroata elemento iom post iom kreskis.

*    *    *

        Esperanto estas artefarita internacia lingvo. La aŭtoro estis Lazar Ludvig Zamenhof (1859-1917), juda (okul)kuracisto, naskita en Bjalistoko. Esperanto aperis en Varsovio, kie Zamenhof publikigis en 1887 lernolibron de Esperanto en la rusa lingvo, t.n. Unuan Libron. Ambaŭ urboj (Bjalistoko kaj Varsovio) hodiaŭ estas en Pollando, sed tiam ili estis en Rusio. Post kelkaj monatoj la libro estis publikigita en pluraj grandaj eŭropaj lingvoj. Inter 1887 kaj 1889, en la komenca tempo de Esperanto, publikiĝis, krom novaj lernolibroj, nur kelkaj literaturaj tekstoj. Esperantistoj ĉefe skribis leterojn, kaj plej ofte al Zamenhof, ĉar ili ne konis sin reciproke. Tial por firmigo de la movado gravis multege la unua gazeto "La Esperantisto", kiu aperis unue en la septembro 1889.

        Sed ankaŭ grava, speciale por mia esploro, estas la unua monda adresaro de esperantistoj (nomita "Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto"). La adresaro fakte aperis komence de 1890, sed la adresoj estas kolektitaj inter 1887 kaj 1889. En ĝi Zamenhof listigis per alfabeta ordo 1.000 nomojn kun adresoj. Oni ne scias, kiom da ekzempleroj publikiĝis, kiu ĝin ricevis, kaj en kiu grado tiuj personoj efektive ellernis la lingvon. Tamen, tio estas tre utila paŝo, kaj finfine esperantistoj havis eblecon starigi rektajn kontaktojn reciproke. Tie estis 919 nomoj el Rusio (la lando kie la lingvo ekestis!) kaj nur 81 el aliaj landoj. Inter ili estis eĉ 5 personoj el Osijek! Konsideru la nombrojn: el 81 ne-rusiaj homoj eĉ 5 estis el Osijek!

*    *    *

        Tiun grupon mi nomas "Osijeka Kvinopo" (Osječka petorka). Ilian ekziston menciis la polo Adam Zakrzewski en sia "Historio de Esperanto 1887-1912", sed neniu priatentis tiun informon. Nur en 1979, post represo de lia libro, tiun informon rimarkis kaj konsideris la serba esperantisto Boriša Miličević. Li akiris fotokopiojn de ĉiuj zamenhofaj adresaroj el Internacia Esperanto-Muzeo en Vieno, detale ilin tralegis kaj trovis la kvinopon! Eĉ tiu simpla laboro estis granda: temas ja pri 29 adresaroj kun 21.916 nomoj (minus 3 adresaroj, kiujn la muzeo tiam ne havis). Tiam reagis la profesoro Šimunić el Osijek, esploris la aferon surloke kaj la rezultojn metis en siajn 2 librojn pri la historio de Esperanto en Osijek ("Obstine Antaŭen", 1983, kaj "Novaj Perspektivoj", 1984). Li trovis nur bazajn faktojn, tamen ne pri ĉiuj 5 personoj, kaj ne sen eraroj. "Obstine Antaŭen" estis konata nur en Osijek, kaj "Novaj Perspektivoj" nenie!

        Dank' al "Biografia leksikono de kroataj esperantistoj" mi eksciis pri la libro "Novaj Perspektivoj". Kaj dank' al tiu libro kaj al du hazardaj eventoj, mi trovis novajn spurojn pri la Kvinopo, en 2007. Mi komprenis, ke la afero estas tre signifa, kaj ke urĝas esplori ĝin, ĉar baldaŭ malaperos la lastaj spuroj. Kaj ke tion fari povas nur iu, kiu vivas en Osijek. De post tiam mi jam du jarojn serioze kaj pasie esploras tiujn biografiojn, studante ĉiun spuron en Osijek, kaj ankaŭ korespondante kun arkivoj kaj unuopuloj el Kroatio, Slovenio, Aŭstrio, Italio, Germanio, Bosnio, Rumanio ktp. Aperis multaj novaj faktoj, sed eĉ nun restas iuj nepre esplorindaj.

*    *    *

        Kaj kiuj homoj estas en la Kvinopo? Estas 5 virinoj! Pli precize 5 junaj fraŭlinoj: fratinoj Hradil (Ana, Augusta kaj Ema), Pilepić Marija kaj Hergović Natalija, kun respektivaj aĝoj en 1889: 24, 21, 18, 18 kaj 18. Ili loĝis en la osijeka parto Malsupra Urbo (Donji grad) en distanco de maksimimue 200 metroj. Ili certe agis en konsento kaj lernis preskaŭ certe el unusola lernolibro, kredeble germanlingva. Ili certe anoncis sin al Zamenhof sendinte la kuponojn, kiuj estis en la Unua Libro. Ni ne scias precize, ĉu en 1888 aŭ en 1889 ili lernis. Tre supozeble ili varbis pliajn amikinojn, nur sensukcese. Post 7 jaroj aperis eĉ "la sesa homo" el Osijek, la leŭtenanto Mosche Egon. Kaj post li en Kroatio nenio esperanta okazis ĝis la periodo 1906-1908, laŭ nia scio.

*    *    *

        En 2007 mi verkis pri la Kvinopo interesan libreton "Osijek 1889 - Prvi esperantisti u Hrvatskoj". Mendebla ĉe Grafokom el Đurđevac. Sed aperis novas malkovroj, kaj en 2009 espereble sekvos mia nova kaj granda libro, kun pli da detaloj, kiu verŝajne nomiĝos "Kvin petaloj el Osijek". Nun mi prezentu koncize la Kvinopon!

*

        Carolus (Karl ?) Hradil, vaporŝipa oficisto (naskita en Znojmo, Ĉeĥio) venis al Osijek, edziĝis tie en 1864 al Maria Fiedler, kaj havis 5 filinojn. Dum la infanaĝo mortis du filinoj, kaj ankaŭ la edzino. Li reedziĝis al sia bofratino Berta, ricevis filon Karl (Dragutin), kaj baldaŭ mortis. Post kelkaj jaroj mortis ankaŭ Berta, kaj restis nur tiuj 3 orfaj fratinoj el la adresaro kaj ilia duonfrato. Lin mi mencias tial, ke mi parolis kun lia (en 2007 vivanta) filino Maja Zorenić, kiu rememoris la vortojn de sia patro, ke liaj fratinoj iel okupiĝis pri Esperanto.

*

        Ana (naskita 1865) edziniĝis en 1890 en Osijek al Viktor Krvarić, ŝtata oficisto, kiu postenis en Bosnio, kaj post lia emeritiĝo la geeedzoj revenis al Osijek en 1921. Viktor mortis en 1927 kaj Ana en 1948. La sola infano estis la filo Kamilo, kiu pro politika agado en Sendependa Ŝtato Kroatio (NDH, 1941-1945) devis elmigri al Argentino, kie li mortis kun sia edzino Emilija Munk, sen idoj.

*

        Augusta (naskita 1868) edziniĝis en 1903 en Mohacs (Hungario) al la osijekano Antun Dierich, kiu ankaŭ estis ŝipkapitano kaj poste privata oficisto. Ili ankaŭ iam revenis al Osijek, kie Antun mortis en 1937 kaj Augusta en 1947. Ilia sola ido, la filo Aleksandar, pereis en la 2a mondomilito en batalo en Bosnio. Li havis nek edzinon nek idojn. La tombo de Augusta en Osijek (kaj laŭdire la sama de Ana) ekzistis ĝis ĉ. 1975.

*

        Ema, la plej juna (naskita 1871), edziniĝis en Osijek en 1891 al Teodor Popović, ŝtata oficisto kaj verŝajne kolego de Viktor Krvarić. Teodor estis filo de ortodoksa pastro, sed oni povas legi, ke li estis katoliko. S-rino Zorenić ne scias, ke Ema entute ekzistis, kvankam ŝi (kiel eta knabino) iomete konis Ana-n kaj Augusta-n.

*

        Pri Natalija Hergović skribis Šimunić multe, sed ĉio estas erara (ekz. ŝia naskiĝjaro, ŝia juda deveno ktp). Nome, li akceptis senkritike asertojn de unusola atestanto, osijekano Ivan Hergović (nun forpasinta; ankaŭ Šimunić). Mi kontrolis ĉie en dokumentoj, kaj eĉ ne unu fakton mi povis konfirmi! Kaj estis ĉiam pli klare, ke tiu homo ne povas esti parenco de Natalija. Finfine aliaj familianoj klarigis, ke li ŝatis troigi kaj elpensadi faktojn. Do mi revenis al nulo. Sed poste mi trovis jarraportojn de osijekaj lernejoj el 1880-aj jaroj, kaj komprenis, ke Natalija devis esti naskita en 1871 kaj veninta al Osijek en 1881. La familio ne menciiĝas en aliaj dokumentoj post 1890, do ili forlasis la urbon. Kien? Kiu estis la patro? Ĉu ŝi poste havis edzon kaj idojn? Mi esploris freneze, eĉ en lokaj tagaj gazetoj mi provis hazarde malkovri tiun familion, sed vane. Intuicio diras, ke ankaŭ ŝia patro laboris por la vaporŝipa kompanio. Sed la mistero restas.

*

        Pilepić Eduard (1833, Praputnjak -1898, Osijek) estis vaporŝipa kapitano sur Danubo. Li en 1869 edziĝis en Braila (Rumanio) al Teresia Frollo (naskita 1849 en Venecio). Marija Pilepić naskiĝis en 1871 en Tahitotfalu en Hungario. Ŝi havis poste 2 fratojn, Karlo kaj Hinko. Parton de la infanaĝo ili pasigis en Rumanio en pluraj urboj (Turnu Severin kaj supozeble Bukureŝto). En 1882 la familio venis al Osijek. Iom post la morto de Eduard (1898) , la familio disiĝis. Karlo edziĝis kaj havis edzinon, filinon kaj fabrikon en Germanio, Hinko venis al Sarajevo en 1905, kiel bankoficisto kaj poste direktoro. Teresia kaj Marija vivis certan tempon en Trento (Italio). Maria neniam edziniĝis. Ŝi vivis poste kun la frato Hinko en Sarajevo, kaj poste kun Karlo en Beograd, Zagreb (ekde 1948) kaj fine en Opatija, kie ŝi mortis en 1962. Karlo mortis en 1971 en Rijeka, lia sola nepo en Germanio donis al mi la solan restintan foton de Marija! Tri idoj de Hinko ankoraŭ vivas en Sarajevo kaj unu en Velika Gorica. Du filinoj bone memoras pri Marija. Bedaŭrinde dum la milito en Sarajevo, en 1992 trafita per serba grenado, forbrulis loĝejo de la tria filino, kun ĉiuj ekzistintaj dokumentoj kaj fotoj rilataj al Marija, inkluzive desegnaĵojn (laŭdire belajn), kiujn Marija faris!

*    *    *

        Mi havas tre akcepteblan teorion, ke Marija Pilepić estis la ĉefo de la Kvinopo, do ke precize ŝi estis la unua esperantisto en Kroatio! Sekvas klarigo. En la adresaro 1889 aperis unusola nomo el Rumanio: tiu de Marta (Marietta) Frollo el Bukureŝto. Ŝia patro estis Frollo Gian Luigi, itala lingvisto naskita 1832 en Venecio, kiu vivis kaj mortis en Rumanio. Li havis kontaktojn kun eŭropaj lingvistoj, ekzemple kun Hugo Schuhardt, kiu okupiĝis iom ankaŭ pri volapuko. Kaj tiu Frollo certe estis parenco, eble eĉ frato de Frollo Teresia, la patrino de Marija Pilepić. Kiel alie klarigi, ke du personoj kun tia rara familia nomo (Gian Luigi kaj Teresia), naskitaj ambaŭ en Venecio, vivis ambaŭ en 1869 en Braila kaj poste havis po unu filinon kun la nomo Maria? Kaj ambaŭ junulinoj estis en siaj landoj esperantaj pioniroj el la zamenhofa adresaro!

        La rumana Maria (Marta) eĉ verkis etan esperantan vortaron por rumanoj (publikigis Zamenhof en 1889, tre verŝajne en la formo de simpla faldfolio), sed rumanaj samideanoj scias pri ŝi preskaŭ nenion. Kaj preskaŭ certe estas, ke ĝuste ŝi entuziasmigis la kroatan parencinon! Kaj ne inverse! Nia Marija Pilepić poste agis inter siaj samaĝulinoj Natalija Hergović kaj Ema Hradil. Kaj poste Ema varbis siajn du fratinojn. Por akiri esperantan lernolibron tiutempe, eĉ nur por scii pri ĝia ekzisto, necesis bonaj rilatoj kun kleraj homoj en eksterlando, kion Marija Pilepić havis, kaj la fratinoj Hradil certe ne. Ili estis orfoj el simpla loka familio, senĉese batalanta kontraŭ problemoj (malsanoj, mortoj, malriĉo ktp).

        Do, Marija Pilepić estis la unua kroata esperantisto! Oni rajtas diri "kroata", kaj ne nur "kroatia", ĉar la patro estis kroato, kaj ŝi mem deklaris sin tia en unu dokumento el novembro 1944 (kiam ŝi anoncis ĉe policejo sian loĝadon en Beograd). Ŝi estis la motoro de la Kvinopo. Kaj kiam "la sesa homo" Mosche Egon servis en Osijek kiel leŭtenanto (1894-1898), ŝi la sola el la Kvinopo vivis tie. Kaj ambaŭ en Malsupra Urbo. Estas tre forta la supozo, ke ĝuste ŝi varbis lin por Esperanto! Krome, unu nepino memoras, ke Marija sukcese varbis sian lingve talentitan fraton (Hinko) en liaj lastaj jaroj. Cetere, pri Egon, aŭ oficiale Eugen, mi esploras plu. Nun mi malkaŝas nur, ke li naskiĝis en 1873 en Ljubljana, kiel filo de la fama advokato Mosche Alfons, jam en 1874 mortis lia patrino Ana Grumnik (Grundner), li havis poste duonfraton Erich kaj duonfratinon Vera. En 1898 li forlasis la armeon, elmigris al Sudafriko, volontulis en anglo-bura milito kontraŭ angloj, kaj en 1900 revenis al Aŭstrio. Li parolis plurajn lingvojn, ankaŭ slovene. Tamen ŝajnas, ke li ne estis sloveno, sed aŭstriano. Kaj en Osijek li vivis nur 4 jarojn...

*    *    *

        Sciante kien la vivo kondukis la osijekaninojn, mi provas trovi eblan influon de ili al postaj esperantistoj, kiuj aperis en la regiono, kaj malrekte eĉ al tiuj el 1908! Estas ja kelkaj en postaj zamenhofaj adresaroj. Sed malgraŭ kelkaj esperoj, ŝajnas ĉiam pli, ke tio ne okazis. Se ni konsideras grandan esperantan krizon post 1894 eĉ en la movada centro (tiam Rusio kaj meza Eŭropo), ne estas mirinde, ke en la rando de la movado (Kroatio kaj sudorienta Eŭropo) tute sekiĝis la unua ondo de la entuziasmo el 1889. Tamen, la rakonto pri osijekaj junulinoj restos ĉiam interesa kaj plaĉa, kaj osijekanoj fieros!

*    *    *

        Do, mi resumu miajn konojn pri la Kvinopo. La tri fratinoj Hradil naskiĝis en Osijek (en la urboparto Tvrđa, kaj poste translokiĝis al Malsupra Urbo). Marija naskiĝis en hungaria vilaĝo apud Danubo. Natalija naskiĝis en nekonata loko, sed ekster Osijek. Inter 1881 kaj 1890 ĉiuj kvin certe vivis en Osijek. Ĝis 1895 ĉiuj forlasis la urbon, krom Marija, kiu faris tion post 1898, kaj certe ĝis 1905. Kaj sekvis 20 jaroj, ĝis kiam 2 membroj de la Kvinopo revenis: Ana kaj Augusta kun la edzoj. Kaj post la reveno, ili vivis ankoraŭ ĉ. 20 jarojn kaj mortis en Osijek. Mi parolis kun personoj, kiuj konis vivantan Ana-n (1 persono), Augusta-n (2 personoj) kaj Marija-n (3)! Fotojn mi trovis nur de Ana, Augusta, Marija kaj eble Ema. La domoj, en kiuj la esperantistinoj naskiĝis, ne estas al mi konataj. La domon el 1889 mi trovis nur por Marija Pilepić (hodiaŭ la adreso Crkvena 17 en Osijek). La domo, en kiu Ana mortis, estas konata (Zadarska 5 en Osijek), sed ĝi en 2008 estas detruita. Augusta mortis en Osijek, Sunčana 3, kaj tiu domo (fakte unu loĝejo en ĝi) ankoraŭ ekzistas en 2008. Ankaŭ estas konata la domo, kie mortis Marija Pilepić: temas pri la ankoraŭ ekzistanta Vila Marijana en Opatija. La tombo de Augusta (kaj verŝajne la sama de Ana) estas konata, sed ekde 1975 ne plu ekzistas (la tombejo Sveta Ana en Osijek). Tre grave estas diri, ke la tombo de Marija Pilepić ankoraŭ ekzistas en Opatija. Ĉar delonge neniu pagis por la tenado, minacis la danĝero, ke la tombo ne plu ekzistos. Sed Esperanto-Societo Rijeka sukcesis en 2008, ke Marija, kiel la unua esperantisto ĉe ni, eniru la liston de elstaraj lokaj personoj, pri kies tomboj garantias la urbo Opatija! Sekve estas nova Esperanto-objekto en Kroatio, kaj rijekanoj fieras, ke tio estos la kvina ZEO en ilia regiono!

*    *    *

        Ĉu estas eblecoj, ke en estonta tempo ni trovu pli da informoj pri la Kvinopo? Ĝenerale dirite, ĉio estas ebla. Sed dum mia esplorado mi konkludis, ke nura blinda hazardo ne helpos. Oni devas precize scii, laŭ kiu spuro iri. Mi ĉi tie volas rekomendi kelkajn spurojn, por eventuala posta esplorado. Ema Hradil tre verŝajne post 1891 certan tempon vivis en Jajce (Bosnio). Hodiaŭ la ekleziaj libroj estas en la tiea franciskana monaĥejo, sed pro ĝia rekonstruo ili ne estos uzeblaj dum kelkaj jaroj. Se Ema restis tie longan tempon, eble ni trovos informojn pri naskiĝoj kaj mortoj en ŝia familio. Pri Natalija Hergović estas supozo, ke ŝia patro laboris en grandega aŭstria vaporŝipa kompanio DDSG, sed iliaj arkivoj estas grandparte perditaj. Tamen eventuale iam iu kolektos kaj ordigos la materialojn, kaj metos ilin al publika dispono. Mi interesiĝis ankaŭ pri certa Hergović Michael, kiu estis oficiro, kaj kies nomo ekzistas en aŭstriaj armeaj listoj ("Militär-Schematismus") en 1860-aj jaroj, en la 6-a lim-garda regimento en Bjelovar, sed en postaj jaroj ne. Eble li forlasis la armeon kaj trovis alian postenon en Osijek? Ĉu li estas la ĝusta homo? Pri la fratinoj Hradil ĝenerale, ĉiuj eventuale savitaj leteroj kaj dokumentoj de Ana kaj Augusta troviĝas ĉe la profesorino Ljerka Perči, kiu vivas en Varaždin kaj Osijek, kaj okupiĝas pri diversaj historiaj esploroj. Kiam ŝi metos ilin al publika dispono, aŭ havos tempon por esplori mem, oni eble ekscios almenaŭ iomete pri Ana, Augusta kaj eble eĉ pri Ema. Koncerne la fruan (antaŭ-osijekan) vivon de Marija Pilepić kaj ŝia familio, oni serĉu en ŝtataj arkivoj en Turnu Severin kaj Bukureŝto, speciale rilate al bazaj lernejoj, kiujn gvidis la katolika eklezio. Kaj oni esploru ankaŭ la familion de la bukureŝta profesoro Gian Luigi Frollo. Eble en arkivoj de la itala urbo Trento oni trovos informojn pri restado de Marija tie. Kaj, se iu trovos nepojn de Ema aŭ Natalija, eble tiu trovos ĉe ili ankaŭ fotojn, leterojn aŭ taglibrojn rilate al la tuta Kvinopo! Kaj finfine, post jardekoj oni eble povos en Interreto simple trovi multon, kio hodiaŭ estas kaŝita kaj nekonata. Bonŝancon!

 

*    *    *    *    *    *

RESUMO - RESUMO - RESUMO:

OSIJEKA KVINOPO EL 1889 - LA UNUAJ ESPERANTISTOJ EN KROATIO

En tiu ĉi teksto temas pri la unuaj esperantistoj el Kroatio, kiuj anonciĝis en 1889 en la urbo Osijek, preskaŭ 2 jardekojn pli frue ol la organizita esperanta movado kaj aliaj unuopuloj. Ili estis la unuaj ne nur en Kroatio, sed ankaŭ en la eksa Jugoslavio, kaj eĉ en la sudorienta Eŭropo. Kroatio estis tiam parto de Aŭstro-Hungario, kaj Osijek moderna kaj grava industria urbo. La internacia lingvo Esperanto aperis en 1887, kaj ĝia movado en 1889 estis ankoraŭ malgranda kaj malbone konata. La aŭtoro de la lingvo L.L.Zamenhof publikigis en 1990 adresojn de la unuaj 1.000 esperantistoj en la mondo, inter kiuj nur 81 estis el ekster Rusio. Inter tiuj 81 estis eĉ 5 junulinoj el la urbo Osijek (la "Osijeka Kvinopo"). Nur en 1979 oni rimarkis tiun informon, kaj la osijeka esperantisto Antun Šimunić trovis kaj publikigis nur kelkajn bazajn faktojn pri la junulinoj. Ĉi tie estas prezentataj biografioj de tiuj personoj, kiujn plejparte esploris Davor Klobučar. La junulinoj estis: fratinoj Hradil (Ana, Augusta kaj Ema), Pilepić Marija kaj Hergović Natalija, kun respektivaj aĝoj en 1889: 24, 21, 18, 18 kaj 18. Ili loĝis en la osijeka parto Malsupra Urbo (Donji grad) en distanco de maksimimue 200 metroj, kaj certe agis en konsento. Espereble dank' al tiu fakto aperos baldaŭ Esperanto-strato en Osijek, tre proksime al iliaj loĝlokoj. Tre akceptebla estas la hipotezo, ke Marija Pilepić estis la unua esperantisto, ĉar ŝia parencino Marta Frollo (verŝajne kuzino) estis la sola esperantisto en tiama Rumanio, kaj la patro de Marta estis tre elstara eŭropa lingvisto. La sorto de Ana, Augusta kaj precipe de Marija estas nun bone konataj. La sorto de Ema post ŝia edziniĝo ankoraŭ ne estas konata, kaj pri Natalija estas trovitaj nur malmultaj informoj. Klobučar emfazas, ke la informoj, kiujn pri Natalija trovis en 1984 la osijeka esperantisto Antun Šimunić, estas ĉiuj eraraj kaj forĵetendaj. La artikolo mencias, por ĉiu membro de la Kvinopo, eventuale trovitajn naskiĝlokojn, fotojn, domojn kaj tombojn. La tombo de Marija Pilepić estas trovita en 2007 en Opatija, kaj nun la esperanta societo el Rijeka atingis, ke Marija Pilepić eniru la liston de elstaraj lokaj personoj, kies tombojn protektas la urbo Opatija. La artikolo fine mencias la spurojn, kiujn oni povas sekvi en eventualaj estontaj esploroj pri la Kvinopo.


PLURAJ DETALOJ,  NEMENCIITAJ EN LA SUPRAJ ARTIKOLOJ


        Zamenhof publikigis Esperanton en 1887 kaj en ĉiu ekzemplero de Unua Libro de Esperanto estis 8 kartetoj kun jena teksto: " Mi subskribinto, promesas ellerni la proponitan de D-ro Esperanto lingvon internacian, se estos montrita, ke dek milionoj personoj donis publike tian saman promeson".

        Ĉu li kredis je tiuj milionoj, ĉu tio estis reklama truko - ne gravas. Gravas, ke al tio multaj homoj reagis resendinte sian nomon kaj adreson. Dank' al tio li kompilis adresarojn de personoj kiuj lernis Esperanton.  La karteto pruvas, ke iu persono almenaŭ iom konatiĝis kun la lingvo, eĉ se tiu ne vere ellernis ĝin. Ni povas tiujn personojn nomi "la unuaj esperantistoj".


Jen la kvinopo, kun iliaj numeroj kaj adresoj

342.     Natalija HERGOVIĆ              (Cvietkova ulica 50)
351.     Anna HRADIL                        (Floriangasse 35)
352.     Emmy HRADIL                      (la sama adreso)
353.     Gusti HRADIL                       (la sama adreso)
689.     Marija Magd. PILLEPICH      (Kirchengasse 21) 

La germana "Floriangasse" egalas al la kroata "Cvjetkova ulica", t.e. "Florian-strato", kaj "Kirchengasse" al la kroata "Crkvena ulica", t.e. "Preĝeja strato". La samaj stratoj, kun la samaj nomoj, ekzistas eĉ hodiaŭ en la Malsupra Urbo (Donji grad), parto de Osijek. 

La numeroj uzataj en zamenhofaj adresaroj indikas, laŭ Boris Kolker, nur ilian alfabetan lokon en koncerna adresaro. En la unua adresaroj la numeroj eĉ mankas,  Zamenhof tion elpensis nur poste, por faciligi kontaktojn inter esperantistoj. Do, kelkaj anoj de la unua adresaro mem kalkulis sian numeron, kaj la samon faris postaj esplorantoj.

Šimunić skribis, ke la landonomo (mallongigita) ĉe tiuj 5 nomoj estis erare skribita "Rusio", anstataŭ Aŭstro-Hungario aŭ Kroatio, kaj pro tio laŭdire neniu rimarkis la nomojn. Sed mi kontrolis la liston, kaj vidis, ke nur ĉe unu junulino tio fakte okazis. La aliaj kvar estas enskribitaj regule. Do ni ne plu disvastigu la miton. Prefere KEL finfine akiru fotokopion el la viena Esperanto-muzeo de la tuta adresaro, kaj iu tralegu ĝin pli atente!

Tiom pri la adresaro. Kio pri la kartetoj? Herbert Maier el la muzeo skribis al mi, ke en Vieno ili tion ne havas, kaj ke li estas preskaŭ tute certa, ke la plenigitaj zamenhofaj kartetoj ne plu ekzistas. Ĉar la domo de Zamenhof en Varsovio plene forbrulis en 1939 trafita per germana aviadila bombo, malaperis la lastaja eventuale savitaj dokumentoj rilate al tiu adresaro.


        Šimunić kontaktis familion Hergović, kiu vivas ankoraŭ en 2007 en Osijek. Li kredis, ke ili estis parencoj de Natalija, kaj trovis (kvankam nun mi scias, ke tio estas malĝusta), ke ŝi estis instruistino en Osijek, judino, gepatre ŝi parolis hungare, kaj konis la lingvojn ĉeĥan, kroatan kaj eble rusan. Ŝi eĉ tradukadis iom el le ĉeĥa en la vilaĝo Dežanovac apud Daruvar. Ŝi estis muzike dotita kaj membro de la osijeka muzika societo "Kuhač". La parencoj ŝin memoras kiel virinon kun forta sento pri la justeco kaj pri la amo al homoj. En 1917 ŝi organizis foriron de osijekaj membrinoj de Ruĝa Kruco al la rusa fronto. Ŝi ne edziniĝis, kaj vivis proksimume inter 1860 kaj 1930. Ŝi kun siaj fratoj propravole ŝanĝis familian nomon de Wolf al Hergović. Ne estas ankoraŭ trovita iu ajn skribita dokumento por konfirmi tiujn ĉi rememorojn. Bedaŭrinde, ĉio ĉi estis plena eraro.

Li skribis tion en siaj libroj, kaj poste iuj homoj citis lin, eĉ en la Biografia leksikono de kroatiaj esperantistoj (Pleadin) estas tiuj asertoj.

Mi trovis, ke Natalija Hergović (menciita en lernejaj raportoj kiel Božica Hrgović) naskiĝis ĉ. 1871. Mi trovis nur unu eventualan fratinon, kaj neniun fraton. Kaj nekredeble estas, ke jam 10-jara ŝi ŝanĝis sian familian nomon. Neniu instruistino kun simila nomo estis en Dežanovac (kion mi kontrolis en la arkivo de Bjelovar).

La informanto de Šimunić estis homo, kiu ŝatis elpensadi faktojn, kion konfirmis aliaj familianoj.


        La filo de Karl kaj Berta Hradil ankaŭ nomiĝis Karl (en pluraj dokumentoj tradukita kiel Carolus kaj Dragutin). Tiu juna Karl Hradil (1873-1947 Zagreb) frekventis la osijekan realan gimnazion, laboris en la osijeka sukerfabriko, kaj poste kiel arbarista konsilisto en Novska kaj Zagreb. Li edziĝis dufoje. En la arbarista gazeto "Šumarski list" inter 1931 kaj 1940 aperis ĉ. 15 liaj artikoloj, ĉefe nekrologoj. Lia nomo estas tie kroata Dragutin Hradil. El la dua geedzeco ankoraŭ (2007) vivas la filino Marija (Maja) Zorenić en Zagreb, kaj la edzino Marija mortis en 2002 en Zagreb. El la unua geedzeco vivas nur la nepo Georg en Germanio kaj liaj idoj. Sed de tiu flanko aperis neniu nova informo pri la fratinoj, nek pri Ema. Tamen, estas grave, ke Maja (Hradil) Zorenić rememoris, ke ŝiaj du onklinoj Ana kaj Augusta okuppiĝis pri Esperanto. Ŝi aŭdis tion de sia patro Dragutin, do antaŭ 60 jaroj! Kaj 50 jarojn post la zamenhofa adresaro! Do la familio savis tiun informon, kaj tio signifas, ke la kvinopo estis relative serioza pri Esperanto!!! La tombo de Dragutin Hradil kaj lia dua edzino Marija estas hodiaŭ (2007) en la tombejo Mirogoj en Zagreb.


Pri la geedzoj Dierich tamen jen unu gaja informo! Laŭ la listo de volapukistoj el 1888 (Volapük-Almanach für 1888 verfasst von Sigmund Spielmann" eldonis Eduard Heinrich Mayer, Leipzig, 16 Rossplatz) estis en 1888 en Aŭstro-Hungario 50 diplomitaj instruistoj de Volapuko, inter kiuj estas "Dierich Anton, Essegg". Essegg estas germana nomo de Osijek. Mankas fina pruvo, sed sendube la esperanta pionirino havis fervoran volapukan edzon! Ŝerco: ĉu pro tio ili ne havis infanojn dum 10 jaroj?


        Ana Hradil naskiĝis la 19an de januaro 1865 en Osijek. En la lernojaro 1877-78 ŝi frekventis la kvaran klason de la elementa lernejo, kaj la instruistino estis Silvija Gregurić. Inter 1878 kaj 81 ŝi frekventis la osijekan realan gimnazion. Kio poste? Kiu zorgis pri ŝi kaj pri la gefratoj, krom la stifpatrino (kaj onklino) Berta? En 1889 ŝi vivis en Malsupra Urbo kaj aperis en la adresaro. En 1890 ŝi edziniĝis al Viktor Krvarić, kiu, kvankam osijekano, jam vivis kaj laboris en Sarajevo. Bosnio tiutempe estis freŝe okupita de Aŭstro-Hungario, kaj li laboris kiel ŝtata oficisto en la landa registaro de Bosnio. La filo Kamilo naskiĝis en 1894 en Sarajevo. Kamilo frekventis en 1905 elementan lernejon en Velika Kladuša (Bosnio) kaj poste oficiran (kadetan) lernejon en Maribor (Slovenio). En 1921 (jam en Jugoslavio) Viktor emeritiĝis en Sarajevo. Proksimume tiam Kamilo jam vivis en Osijek kun sia edzino Emilija Munk (geedziĝintaj  14an de februaro 1917), en la domo en Franjina 5 (hodiaŭ Zadarska 5).  Viktor en 1927 mortis en Osijek, en Franjina 14, do proksime al sia filo. Ana mortis en 1948 en Osijek pro pneŭmonio. Viktor estas (kaj verŝajne same poste Ana) entombigita en la tombejo "Sv. Ana" en Osijek, sed la tombo ne plu troviĝas. Eĉ komputila informo ne troviĝas, ke Ana kaj Viktor estas iam entombigitaj tie, male al Augusta kiu mortis unu jaron pli frue ol Ana. Okazis ia mistera perdo de informoj.


        En la sama domo kun Kamilo vivis ankaŭ 2 fratinoj de Emilija: Adela kaj Hermina. Adela-n ni menciis pro ŝia memorlibro kun subskribo de Marija Pilepić. Ĉiuj 3 fratinoj estis bonegaj muzikistoj, same kiel Kamilo. Hermina instruis pianon al multegaj osijekanoj, ludis kaj komponis, sed poste en Jugoslavio oni intence silentis pri ŝi. Kamilo kaj la edzino kaj la bofratinoj ofte koncertis hejme, altkvalite, kaj ankaŭ publike. Emilija filmadis multajn kulturajn aranĝojn en kaj ekster Osijek.  

        Pri Emilija skribas la magazino "Hrvatica - časopis za ženu i dom" ("Kroatino - magazino por virino kaj hejmo"), numero 7 julio 1939, donante ŝian foton kaj laŭdante ŝiajn multajn artajn talentojn. Ŝi estis vicprezidanto de la nacia-kleriga societo "Hrvatska Žena" (Kroata Virino). Dum pluraj jaroj Emilija (same ŝia familio) partoprenis en operaj kaj operetaj prezentaĵoj de la teatro... ktp. Kamilo tre aktivis en la osijeka muzika societo "Kuhač", estis direktoro de la osijeka urba presejo kaj de la osijeka gazeto "Hrvatski list", aktivis muzikante kaj organize en la muzika societo "Kuhač" kaj en Osijeka Filharmonio. Kamilo estis ankaŭ pentristo.  

        En 1941 venis la Dua mondomilito, Kamilo estis politike aktiva kaj tre elstara el kroata naciisma movado ("ustaŝa") kaj antaŭ la komenco de la milito li pro tio estis eĉ en malliberejo en Zagreb. En Osijek li aktivis en la nova reĝimo de NDH (Sendependa Štato Kroatio), kiel altranga oficisto en Osijek ("stožernik"). Tiu provo de unua fondo de kroata sendependa ŝtato post 900 jaroj malsukcesis, ĉar la ŝtato fondiĝis helpe de nazia Germanio, kaj post ties malvenko, la aliancanoj ne rekonis NDH, sed refaris Jugoslavion. Kamilo kun Emilija elmigris al Argentino, sed Hermina kaj Adela restis en Osijek, en Zadarska 5, kun maljuna Ana Krvarić (la patrino de Kamilo). Kamilo fariĝis redaktisto de kroata magazino "Hrvatska" en Buenos Aires. Li mortis en Argentino en Villa Ballester en 1958, kaj Emilija en 1976.

        Ana Krvarić mortis en Osijek en 1948 (Zadarska 5) pro pneŭmonio. Adela en 1958 suferis pro apopleksio kaj restis malsana tre longe. Hermina korespondadis kun Emilija ofte kaj ĝis ties morto, kaj mem mortis en 1977 en Argentino.

         La domon en Zadarska 5 heredis aŭ aĉetis la familio Perči, kies membro Ljerka Perči el Varaždin posedas unu leteron de Emilija al Ana Krvarić, kaj 70 leterojn de Emilija al Hermina, kaj aliajn materialojn. Mi esperas post certa tempo ekscii multe pli pri la familio Munk, kaj el tio kristaliĝos valoraj informoj pri Ana Hradil. En 2008 la domo en Zadarska 5 estas faligita, por eventuala konstruado de io nova...


F O T O G R A F I J E         -       F  O   T   O   J   

 

 

"Adresar osoba koje su naučile jezik esperanto" - izdao u Varšavi 1889.g.
L. L. Zamenhof, autor esperanta; adresar sadrži 1.000 imena abecednim redom
i u njemu su spomenutih 5 Osječanki

 

ADRESAR IZ 1889,  STTRANICA S NATALIJOM HERGOVIĆ I TRI SESTRE HRADIL
LA ADRESARO DE ZAMENHOF el 1889, LA PAĜO KUN HERGOVIĆ KAJ 3 HRADIL

 

ADRESAR IZ 1889,  STTRANICA S MARIJOM PILEPIĆ
LA ADRESARO DE ZAMENHOF el 1889, LA PAĜO KUN MARIJA PILEPIĆ


 

FOTOGRAFIJA IZ 1912,  SJEDE (s lijeva) ANA (HRADIL) KRVARIĆ i AUGUSTA (HRADIL) DIERICH
STOJE:  MLADI KAMILO (ANIN SIN), vjerojatno VIKTOR KRVARIĆ (SUPRUG),
NEPOZNATA ŽENA (VJEROJATO SESTRA EMA?) I NEPOZNATI MUŠKARAC, VJEROJATNO ANTUN DIERICH

LA FOTO EL 1912,  SIDAS (de maldekstre) ANA (HRADIL) KRVARIĆ kaj AUGUSTA (HRADIL) DIERICH
STARAS:  JUNA KAMILO (FILO DE ANA), verŝajne VIKTOR KRVARIĆ (LA EDZO),
NEKONATA VIRINO (VERŜAJNE LA FRATINO EMA?) KAJ NEKONATA VIRO, VERŜAJNE ANTUN DIERICH

 

FOTOGRAFIJA OKO 1890.
DESNA DJEVOJKA JE AUGUSTA HRADIL
LIJEVA JE NEPOZNATA (vjerojatno Ema Hradil?)

LA FOTO PROKSIMUME DE 1890.
LA DEKSTRA JUNULINO ESTAS AUGUSTA HRADIL
KAJ LA MALDEKSTRA ESTAS NEKONATA (Ema Hradil?
)

 

FOTOGRAFIJA IZ 1935,   S LIJEVA:
EMILIJA MUNK (snaha ANE KRVARIĆ),  AUGUSTA (HRADIL) DIERICH,
ANA (HRADIL) KRVARIĆ,    A MUŠKARCI SU VJEROJATNO
ALEKSANDAR DIERICH (SIN OD AUGUSTE) I ANTUN (SUPRUG):

LA FOTO EL 1935, DE MALDEKSTRE ESTAS:
EMILIJA MUNK (bofilino de ANA KRVARIĆ),  AUGUSTA (HRADIL) DIERICH,
ANA (HRADIL) KRVARIĆ, KAJ LA VIROJ VERŜAJNE
ESTUS ALEKSANDAR DIERICH (LA FILO) KAJ ANTUN (LA EDZO):

 

KAMILO KRVARIĆ I MAJKA ANA (HRADIL) KRVARIĆ  -  FOTOGRAFIJA IZ 1936.
KAMILO KRVARIĆ KUN LA PATRINO ANA (HRADIL) KRVARIĆ  -  LA FOTO EL 1936.

 

KNJIGA ROĐENIH (KRŠTENIH) U KATOLIČKOJ ŽUPI "TVRĐA" U OSIJEKU.
ZA PRIMJER MOŽEMO OVDJE VIDJETI ZAPIS O ANI HRADIL, IZ GODINE 1865.
LATINSKI TEKST GLASI: "1865 Die 19a Januarii nata/ et eiusdem baptisata/ Anna filia /legitima/
Caroli Hradil Condra agentis in navi vaporeo et Mariae Fidler/ Rno Cath/ Ex Arce Nro 12.....)


LA LIBRO DE NASKITAJ (BAPTITAJ) INFANOJ EN ROMKATOLIKA PAROKEJO "TVRĐA" EN OSIJEK.
POR EKZEMPLO NI POVAS VIDI LA INFORMON PRI ANA HRADIL EL LA JARO 1865.
LA LATINA TEKSTO ESTAS: "1865 Die 19a Januarii nata/ et eiusdem baptisata/ Anna filia /legitima/
Caroli Hradil Condra agentis in navi vaporeo et Mariae Fidler/ Rno Cath/ Ex Arce Nro 12.....)

 

Osječke novine na njemačkom jeziku "Die Drau" iz 1890, koje spominju u
rubricvi lokalnih vijesti imena "Maria Pillepich" i "Emma Hradil",
u opisu dječje umjetničke predstave, koju je u dobrotvorne svrhe organizirao
(u osječkom donjogradskom Kasinu) Eduard Pilepić, Marijin otac.

La osijeka germanlingva gazeto "Die Drau" el 1890, mencianta ĉe lokaj
novaĵoj la nomojn de Maria Pillepich kaj Emma Hradil, en iu kultura prezentaĵo
de infanoj, kiun gvidis Eduard Pillepich, la patro de Marija. La profito de la
prezentaĵo (koncerto, aktorado, recitrado) iris por helpi malriĉjan lernantojn.


 

MARIJA PILEPIĆ - PRVI HRVATSKI ESPERANTIST
(1871 Tahitotfalu, Mađarska - 1962 Opatija)
PRVA OSOBA u Osječkoj Petorki, slika iz Sarajeva, oko 1923.

MARIJA PILEPIĆ - LA UNUA KROATA ESPERANTISTO
(1871 Tahitotfalu, Mađarska - 1962 Opatija)
LA UNUA PERSONO EN LA OSIJEKA KVINOPO;
la foto el Sarajevo, ĉ. 1923.



 

            GROB MARIJE PILEPIĆ U OPATIJI    LA TOMBO DE MARIJA PILEPIĆ EN OPATIJA (Kroatio)
staro stanje u 2007.     
  malnova stato en 2007                   

 

            GROB MARIJE PILEPIĆ U OPATIJI    LA TOMBO DE MARIJA PILEPIĆ EN OPATIJA (Kroatio)
novo stanje u 2009, nakon uređenja od strane riječkih esperantista     
  nova stato en 2009 post plibeligo fare de esperantistoj el Rijeka

 


 

RIMOKATOLIČKA CRKVENA KNJIGA ROĐENIH (KRŠTENIH) IZ MAĐARSKOG GRADIĆA TAHITOTFALU,
GODINA  1871,  S IMENOM  MARIJE PILEPIĆ.  TEKST NA MAĐARSKOM JEZIKU.
("30. Majus"= 30. svibnja / "Maria Magdolna"=Marija Magdalena / "leany"=kćerka / "torvenyes"=zakonita/
"Pillepich Eduard, go:zhajos kapitany"=Pilepić Eduard, parobrodarski kapetan...)

ROMKATOLIKA EKLEZIA LIBRO DE NASKITAJ (BAPTITAJ) INFANOJ EL LA HUNGARA URBETO
TAHITOTFALU, LA JAROJ 1871, KUN LA NOMO DE MARIJA PILEPIĆ. LA TEKSTO EN LA HUNGARA LINGVO.
("30. Majus"=la 30a de majo / "Maria Magdolna"=Maria Magdalena / "leany"=filino / "torvenyes"=legitima/
"Pillepich Eduard, go:zhajos kapitany"=Pilepić Eduard, vaporŝipa kapitano...)

 


REEN AL LA PAĜOJ DE KROATA ESPERANTO-LIGO    STRANICE HRV. SAVEZA ZA ESPERANTO